Xuất phát từ Xining, hành trình vượt qua dãy núi Lajishan, đi qua Guide và Maqin đến Madoi, rồi đến Chengduo, và dọc theo thung lũng sông Tongtian vào Yushu. Từ đó, nó tiếp tục đi sâu vào Zaduo, Zhiduo và Qumalai, cuối cùng quay trở lại qua Huashixia và Gonghe. Ba nghìn ki-lô-mét, tạo thành một vòng khép kín trên bản đồ.
Trong thung lũng Huangshui, dòng chảy giao thông và mật độ dân cư tạo nên một mô hình quen thuộc. Mặc dù thức ăn đường phố và những gương mặt rất khác so với ở phía nam, nhưng logic của thành phố vẫn không thay đổi. Từ lúc vượt qua dãy núi Lajishan, một sự thay đổi tinh tế xảy ra—khoảng cách giữa các làng mạc ngày càng dài ra, xe cộ đi ngược chiều giảm dần, và tín hiệu điện thoại di động chập chờn cho đến khi hoàn toàn biến mất sau một con đèo nhất định. Một sự im lặng đột ngột bao trùm, chỉ bị phá vỡ bởi tiếng bánh xe kẽo kẹt trên đường và tiếng gió rít qua khe cửa sổ xe. Cảm giác như thể một gánh nặng đã được trút bỏ khỏi vai tôi, hoặc có lẽ một điều gì đó lớn lao hơn đang ập đến từ mọi hướng.
Trong những ngày tiếp theo, “sự bao la” này xuất hiện hết lần này đến lần khác dưới nhiều hình dạng khác nhau—một không gian ba chiều rộng lớn, những dãy núi đá im lặng, những thảo nguyên trải dài đến tận chân trời, và cả một mảng xanh bất ngờ. Mỗi lần như vậy, tôi đều sững sờ, không nói nên lời. Tôi liên tục tự hỏi: sự kinh ngạc đến mức không nói nên lời này đến từ đâu? Cuối cùng, nó quy về sự đan xen của hai trải nghiệm—một cảm giác “xa lạ” và một “sự đảo lộn của những kỳ vọng”.
Xa lạ: Khi Trời Đất Mất Đi Điểm Tham Chiếu
Cảm giác xa lạ trước hết bắt nguồn từ sự sụp đổ hoàn toàn của tỷ lệ không gian.
Tôi đã sống lâu năm ở đồng bằng Giang Hán và châu thổ sông Châu Giang. Sự bao la của miền Nam là một “sự bao la được cảm nhận”—phẳng lì đến tận chân trời, nhưng lại đòi hỏi phải di chuyển khá nhiều để cảm nhận, và luôn được neo giữ bởi các vật thể do con người tạo ra: nhà cửa, cây cối, cột điện thoại, liên tục nhắc nhở bạn về “kích thước bình thường”. Loại bao la đó là “đã biết”, chứ không phải “cảm nhận”. Sự bao la của Thanh Hải được gấp lại thành ba chiều. Đứng trên đèo, tầm mắt đồng thời bao quát những sườn đồi cỏ gần đó, những khúc quanh sông ở giữa, và những đỉnh núi phủ tuyết trắng ở xa; không gian được lấp đầy trong một hơi thở. Không có cây cối để phán đoán độ cao của núi, không có nhà cửa để đo khoảng cách, và không có cụm đèn nào để đánh dấu vị trí của nền văn minh. Đôi mắt, như một con tàu đột nhiên mất la bàn, trôi dạt vô định trong khoảng không bao la của trời đất. Bộ não hoảng loạn; vốn quen với việc đo lường thế giới bằng các vật thể do con người tạo ra, những thước đo này giờ đây trở nên vô dụng, buộc nó phải dùng đến những công cụ thô sơ—tốc độ của những đám mây trôi, độ sâu của hơi thở—để hiệu chỉnh lại nhận thức về không gian.
Cảm giác xa lạ này cũng bắt nguồn từ sự thay đổi đột ngột trong thang thời gian.
Những ngọn núi phía nam sống trong bốn mùa. Mùa xuân mang đến sự sống, mùa hè nở rộ, mùa thu tàn úa, và mùa đông phai tàn; thực vật, với vòng đời hữu hình của chúng, cho bạn biết rằng thời gian đang trôi. Những ngọn núi của Thanh Hải không nói chuyện với bạn. Càng lên cao, đồng cỏ càng lùi xa, chỉ còn lại những tảng đá lộ thiên và những vết xước do băng hà tạo ra. Ở đây, các mùa mất đi tên gọi riêng, tất cả đều được thống nhất dưới một từ duy nhất: "lạnh". Gió phải mất mười nghìn năm mới bào mòn được một hạt cát. Bạn buộc phải đối mặt với thời gian địa chất – được đo bằng hàng triệu năm. Nó không quan tâm bạn đến hay đi. Và vì vậy, những lo lắng của bạn, được đo bằng ngày và năm, đột nhiên mất đi sức nặng. Có một câu nói của người Tây Tạng: "Núi là những vị bồ tát bất động". Khi bạn đặt mình vào hệ tọa độ bất động đó, bạn tạm thời thoát khỏi dòng chảy của thời gian. Có lẽ, sự vĩnh hằng chỉ là như vậy – không phải về sự tồn tại vĩnh cửu, mà là về việc cuối cùng đứng trên bờ vực của thời gian, nhìn nó trôi qua dưới chân mình.
Cảm giác choáng váng khi "mất điểm tựa" này chính là bản chất của sự tráng lệ. Khi khung tham chiếu quá lớn đến mức vượt quá kinh nghiệm, người ta không còn là người quan sát phong cảnh nữa, mà bị thu nhỏ lại thành một hạt bụi trong đó. Kant gọi đây là "sự siêu phàm".
Phá vỡ kỳ vọng: Khi trải nghiệm thất bại
Nếu cảm giác xa lạ đến từ chính "trời đất", thì việc phá vỡ kỳ vọng lại đến từ những định kiến "của tôi" về thế giới này.
Tôi đã đến Haixi nhiều lần, đi theo tuyến đường Delingha, Dachaidan, Mangya và Golmud. Sự hoang vắng ở đó thật khắc nghiệt và tột cùng—sa mạc Gobi trải dài trên sa mạc Gobi, những cánh đồng muối trải dài trên những cánh đồng muối, chỉ còn lại những sắc xám và vàng giữa trời và đất, giống như một bức phác thảo thô sơ về trái đất chưa được vẽ. Tôi nghĩ đó là bộ mặt của Thanh Hải, và tôi nghĩ mình sẽ lại một lần nữa bước vào sự hoang vắng tương tự.
Sau khi vượt qua dãy núi Lajishan, tôi chờ đợi sự hoang vắng xuất hiện.
Nhưng nó đã không đến. Ít nhất, nó không phải là cái chết thuần túy.
Điều chào đón tôi là màu xanh bất tận. Những thảo nguyên trải dài từ dưới bánh xe tôi đến tận chân trời, thung lũng sông xanh mướt với nước và cỏ, gia súc và cừu tản mát như những vì sao, và màu xanh kiên cường mọc lên ở độ cao bốn nghìn mét. Màu xanh ấy không phải là màu xanh tươi tốt, rực rỡ của miền Nam, mà là một màu xanh trầm lắng đặc trưng của vùng cao – giống như một người nín thở trong không khí loãng, dùng hết sức lực để sống.
Và thế là, một cảm giác lạc lõng kỳ lạ trỗi dậy trong lòng tôi. Tôi đã nghĩ rằng nơi này sẽ hoang vắng và chết chóc, nhưng nó lại cho tôi một cái nhìn dịu dàng. Đây không chỉ là "sự kỳ lạ", mà đúng hơn là "phá vỡ kỳ vọng" – bạn nghĩ rằng bạn biết nó, nhưng nó gỡ bỏ chiếc mặt nạ quen thuộc, để lộ một khuôn mặt bạn chưa từng thấy trước đây. Sự đảo ngược nhận thức này mạnh mẽ và hấp dẫn hơn cả cú sốc không gian đơn thuần. Giữa sự hoang vắng và sức sống ẩn chứa một tâm hồn ở Thanh Hải phong phú hơn nhiều so với tưởng tượng.
Sự đan xen của hai trải nghiệm
Sự kỳ lạ và sự phá vỡ kỳ vọng thực chất là hai loại cú sốc khác nhau.
Sự kỳ lạ là vực sâu ngăn cách giữa "trời đất" và "cuộc sống thường nhật". Không gian quá rộng lớn, điểm tham chiếu quá ít, thời gian trôi quá chậm, nền văn minh quá xa vời—tất cả các hệ tọa độ quen thuộc đều vắng mặt, buộc bộ não phải học lại cách "nhìn" trong trạng thái "neo giữ". Cú sốc này đến từ khoảng cách giữa thế giới khách quan và trải nghiệm thường nhật.
Sự phá vỡ kỳ vọng là sự tương phản giữa "nơi này" và "những gì tôi nghĩ về nơi này". Không phải là sự bao la của trời đất khiến tôi không nói nên lời, mà là thế giới này không giống như những gì tôi tưởng tượng. Vẻ ngoài của nó phong phú hơn tôi tưởng tượng, tâm hồn của nó phức tạp hơn những gì tôi gán cho nó. Cú sốc này đến từ sự không phù hợp giữa nhận thức chủ quan và thực tại khách quan.
Hai trải nghiệm đan xen vào nhau, giống như hai lực tác động ngược chiều, xé toạc nhận thức của một người rồi lại khép kín nó lại. Một là tác động từ "bên ngoài", cái kia là sự đảo ngược từ "bên trong". Một khiến bạn không nói nên lời, cái kia khiến bạn ngạc nhiên. Chính sự kết hợp của hai lực này đã tạo nên chất lượng độc đáo và khó quên nhất của chuyến đi này.
Cuối cùng,
Sau chuyến đi này, tôi dần hiểu ra: vẻ đẹp của Thanh Hải không nằm ở những gì nó "có", mà ở những gì nó "không có".
Không có những cột mốc quen thuộc để đánh giá kích thước và khoảng cách, không có dấu hiệu theo mùa để cảm nhận sự trôi chảy của thời gian, không có dấu vết dày đặc của nền văn minh để neo giữ vị trí của bạn—nó đã tước bỏ tất cả các hệ tọa độ quen thuộc của bạn, khiến bạn đứng trơ trọi giữa trời và đất, chỉ có thể đo lường mọi thứ một cách mới mẻ bằng cơ thể và hơi thở của mình.
Và món quà sâu sắc hơn là nó thậm chí còn đảo lộn những định kiến của bạn. Bạn nghĩ Thanh Hải cằn cỗi, nhưng nó lại ban tặng bạn những thảo nguyên; bạn nghĩ nó lạnh lẽo, nhưng nó lại cho phép màu xanh tươi tốt kiên cường mọc lên ở độ cao bốn nghìn mét. Sự đảo ngược này, nhẹ nhàng và sâu sắc hơn cả sự kinh ngạc về không gian đơn thuần, đã viết lại nhận thức của bạn về vùng đất này.
Trở lại Xining, tín hiệu điện thoại đã trở lại, từng vạch một; làng mạc và xe cộ lại nhộn nhịp; mọi thứ trở lại bình thường. Nhưng tôi biết có điều gì đó khác biệt—đôi mắt của tôi đã được hiệu chỉnh lại; Họ nhớ cảm giác trôi dạt, cách những bóng mây di chuyển trên sườn đồi, buổi chiều hôm đó đứng trước bức tượng Phật bất động, thời gian trôi qua từng bước chân.
Đó có lẽ là món quà mà chuyến đi này để lại, một món quà sâu sắc hơn cả chính cảnh vật.